Economie

‘Verander die gehate erfbelasting’

Het is geschreven door wetenschappers uit verschillende disciplines – onder meer de economie, filosofie, rechtsgeleerdheid en sociologie – die pleiten voor het veranderen van het huidige erfrecht en de erfbelasting. Bijvoorbeeld met een ‘duurcriterium’, zegt Schrama: als een stel sinds twee jaar een notarieel samenlevingscontract heeft – dat heeft ongeveer de helft van de ongehuwd samenwonenden, maar het staat los van het erfrecht – kun je ervan uitgaan dat de overledene wilde dat zijn partner zijn geld erft. Allerhoogste vermogens
Het is een „beredeneerde conclusie”, aldus Salverda, want de erfenisstatistieken worden vertekend doordat bijvoorbeeld populaire schenkingen bij leven (ouders kunnen hun kinderen onbelast een ton schenken voor het kopen of verbouwen van een huis) niet worden meegeteld. Want ergens zijn we het idee kwijtgeraakt dat juist via het erfrecht en via de erfbelasting een meer gelijke en rechtvaardige samenleving kan worden bereikt.”
Ook al krijgt vrijwel iedereen er ooit mee te maken, het onderwerp is tegelijkertijd zó impopulair dat politici hun vingers er niet aan durven branden (erfbelasting), of de noodzaak nog niet voelen om het aan te pakken (erfrecht). Daarom leggen we rotondes aan, en stelt de overheid een ziektekostenverzekering verplicht. „Ze weten ook niet dat ze niets erven als ze niets doen.” Daar ligt een taak voor de overheid, vindt Schrama: „We weten dat mensen niet altijd zo verstandig handelen als ze zouden moeten. Ongeveer een half miljoen mensen wordt met overlijden en erven geconfronteerd. Schrama: „En is er geen samenlevingscontract, dan bijvoorbeeld na vijf jaar samenwonen. Elke middag om vijf uur de vijf meestbesproken verhalen van de dag in je mailbox? Hetzelfde zou moeten gelden voor het erfrecht: je mag veronderstellen dat als mensen lang met elkaar samenwonen, zij ook willen dat hun partner hun vermogen erft.”
Het ingewikkelde is dat er, anders dan bij een huwelijk, niets op papier staat als een stel ongehuwd samenwoont. Dat verklaart „het publieke ongemak dat het belasten van erfenissen opwekt”, schrijft Wiemer Salverda, emeritus hoogleraar Arbeidsmarkt en ongelijkheid, in het eerste hoofdstuk. Als je vrijheid de belangrijkste waarde vindt, botst dat met de vrijstellingen die kinderen krijgen.”
Want: wat als je bijvoorbeeld geen kinderen hebt, maar wel iemand die net zo belangrijk voor je is? Dat kan worden aangetoond met een inschrijving bij de gemeente op hetzelfde adres, of met bankafschriften, of foto’s waarop het stel samen in de tuin zit… Je krijgt er wel wat debat over, maar het is werkbaar.”
Jaarlijks wordt er in totaal zo’n 14 à 15 miljard euro nagelaten. De 10 procent rijksten in Nederland bezaten op 1 januari 2016 66 procent van het totale vermogen van particuliere huishoudens. Ik begrijp deze vrijstelling vanuit de emotionele kant, maar het is een archaïsche wet die stamt uit een tijd waarin gezinsstructuren veel belangrijker waren dan nu.”
Lees ook deze aflvering van onze rubriek Geldzaken: Zo betaal je de minste belasting over een erfenis Want ze was niet getrouwd met Larsson, en hij had geen testament gemaakt. Dat geldt ook voor het erven van grote bedrijfsvermogens – daarvoor gelden forse belastingvrijstellingen – en de volgens Salverda „plausibele” aanname dat de allerhoogste vermogens door juridische constructies grotendeels buiten het bereik van de erfbelasting blijven. Hoe weet je dan, als een van beiden overlijdt, of ze écht hebben samengewoond, en hoe lang? Na het overlijden van Stieg Larsson, auteur van de Millennium-trilogie, ontstond een jarenlange strijd over zijn erfenis tussen zijn weduwe en zijn vader en broer. Janneke Plantenga, hoogleraar Economie van de welvaartsstaat aan de Universiteit Utrecht en één van de initiatiefnemers van het boek: „Dit boek is onze voorzet om de wetgeving te moderniseren, en om een nieuwe grondslag te vinden voor die zo gehate erfbelasting. Wie niet getrouwd is en niets heeft geregeld, kan na het overlijden van een partner nauwelijks ergens aanspraak op maken. Grote erfenissen, schrijft hij, blijven veelal binnen vermogende kringen en houden op die manier de ongelijkheid in stand. Hij stelt dat erfenissen de vermogensongelijkheid in Nederland niet vergroten of verminderen , maar wel in stand houden. Robeyns: „Wij vinden vooral dat je consequent moet zijn. Larsson was een Zweed, maar in Nederland had hetzelfde kunnen gebeuren. Maar dát het een probleem wordt, is volgens Schrama een zekerheid, als de wet niet verandert. Ongehuwd samenwonen
Het duurt nog een jaar of tien, twintig voor de eerste generatie zal overlijden die ongehuwd samenwoont, schat Wendy Schrama, hoogleraar Familierecht en rechtsvergelijking en auteur van een van de hoofdstukken in het boek. Volgens de hoogleraar hebben veel mensen geen overzicht van wat ze wel en niet moeten regelen. Het is, in feite, een afweging tussen vrijheid en gelijkheid: vrijheid van de gever om zijn volledige vermogen na te laten aan wie hij wil, en (meer) vermogens- en kansengelijkheid in de samenleving. Er zijn redenen om kritisch te kijken naar de bestaande vrijstellingen, betogen ze. Aanmelden voor NRC 5 om 5

Dat sluit aan bij de analyses die filosofen Sem de Maagt en Ingrid Robeyns maken in hun bijdrage aan het boek. Het Nederlandse erfrecht sluit niet aan op de moderne tijd, en moet dringend worden aangepast. Dat is een belangrijke conclusie in het boek Voor wie is de erfenis?, dat deze donderdag wordt gepresenteerd. Ook al leefde hij al 32 jaar met haar samen, ze kreeg niets. „Die persoon moet dan veel meer belasting over zijn erfenis betalen.