Maatschappij

Lekker met mijn vinger in jouw oog

Als je toelaat dat iemand je zo diep in het oog prikt, is de band waarschijnlijk sterk.„Tachtig procent van die 187 innovaties zagen we trouwens maar één keer en daarna niet meer. We hebben elf groepen gevolgd, in het natuurreservaat Lomas Barbudal. Dus door capucijnapen te bestuderen, kun je wellicht meer leren over menselijke cultuur, en de evolutionaire wortels ervan. „Waar ik aan moest wennen is dat je hier overal naartoe fietst. Ik was zo onder de indruk. Het is op comfort gericht. Ik heb lang in Amerika gewoond. Om zeker te weten of een capucijnaap echt als eerste een heel nieuw gedrag vertoont, zul je een groep op de voet moeten volgen. Ze ontvangt thuis, omdat ze in de 37ste week van haar zwangerschap zit (haar eerste kind). Kun je hier je carrière van maken, vroeg ik de twee docenten.” Voor haar master (antropologie) ging ze naar de University of California in Los Angeles, waar ze onderzoek deed bij capucijnapenonderzoeker Susan Perry. Culturen veranderen door de tijd. Maar hoe gaat dat? We noemden haar Carrot. Welke individuen verzinnen het? Ze heeft er onlangs over gepubliceerd in het tijdschrift PNAS (25 juli).Capucijnapen zijn relatief klein, 33 tot 45 centimeter van de kruin tot aan de staartbasis. Van ’s ochtends vijf tot ’s avonds zes, dan zijn de apen actief. Ook bij chimpansees draaien innovaties om gemak en hygiëne.”En bij capucijnapen?„We zien vooral innovaties in het onderzoekende en het sociale domein.”Wat bedoel je daarmee?„We delen nieuwe gedragingen in vier categorieën in: gericht op sociale interactie, op foerageren, op jezelf, en op onderzoek van de omgeving.”Kun je wat innovaties noemen?„Een sociale innovatie is bijvoorbeeld dat een mannetje oorsmeer at uit het oor van een ander mannetje. Naast de tafel staat al een bedje klaar.„Net als de mens hebben capucijnapen erg grote hersenen voor hun lichaam en zijn ze nogal nieuwsgierig”, zegt Godoy. We staan pas aan het begin van dit onderzoek.”Wil je het onderzoek aan capucijnapen hier in Nijmegen voortzetten?„Ja. In mijn eerste maand heb ik vaak gedacht: hoe ga ik dit volhouden? Het duurt ook relatief lang voordat individuen volwassen zijn – ze hebben een lange fase nodig voor het leren van sociale omgangsvormen en het foerageren. „Gelukkig leer je. „We spreken liever over sociale tradities.”Hoe groot is zo’n groep apen?„Die van ons telden 5 tot 41 individuen. Bij haar promoveerde Godoy ook. Aan het eind van de dag ben je totaal uitgeput.”Heb jij dat ook gedaan?„Ik ben in juni 2005 bij Susan begonnen. Sinds 2016 is ze verbonden aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Zij was opvallend creatief. Daarna ga je in paren, of met zijn drieën, het regenwoud in. De één kijkt en zegt wat hij ziet. Waarom weet ik niet.” Innoveren vrouwen meer dan mannen? Orang-oetans vernieuwen vooral in het bouwen van hun slaapplaats. Sommige werden overgenomen door anderen.”Waren er individuen die meer innoveerden dan anderen?„Er was een vrouwtje dat op haar derde en vierde allerlei spelletjes verzon met voedsel. We willen dat ze in ieder geval een jaar blijven. Is dat veel?„Dat is moeilijk te zeggen. Er zijn vijftig mensen voor getraind.„In de tien jaar dat dit onderzoek liep. Eerst krijgt iemand drie maanden training om alle normale gedragingen van de apen te leren herkennen. We zagen haar wel eens vier tot vijf minuten op een mango slaan. Innovaties in het sociale domein komen vooral van de socialere dieren. Beide zijn omnivoor, hebben veel sociale contacten en vormen allerlei bondjes. Behalve bij chimpansees en orang-oetans is hierover bij andere primaten weinig bekend. Een innovatie die al bekend was voordat we ons onderzoek begonnen, en die we in verschillende groepen terugzien, is dat apen elkaar in het oog prikken, soms vrij diep. Ik had nul hike-ervaring. Ze bewegen zich door de bomen. En je moet weten dat in mei het regenseizoen start. Innovaties in het onderzoeken van de omgeving komen vooral van jongere dieren. Je ziet veel beter wat de apen doen.”Jullie hebben in die tien jaar 187 nieuwe gedragingen gezien. „Maar ze hebben veel met mensen gemeen”, zegt Godoy in haar woonkamer. Continu. Of een vrouwtje dat een mannetje van achter knuffelde en zijn neus en ogen bedekte met haar handen, terwijl hij zachtjes in haar vingers bijt. Je probeert de apen door je verrekijker zoveel mogelijk te volgen. Of ze rolde fruit over de grond, de rivier in. Maar niet dat ik hier capucijnapen wil gaan houden. „Het woord ‘cultuur’ is bij alle primaten behalve de mens trouwens een gevoelige term”, zegt Godoy. We mikken op zes tot acht mensen per jaar, hoofdzakelijk studenten primatologie. „Mijn mond viel open. Er zijn weinig mensen die zoveel over deze dieren weet als zij.”Het onderzoek in Costa Rica valt op door de grootschalige aanpak. Ook niet voor rang. Het verschil zat ’m in leeftijd en sociaalheid. Susan Perry doet daar al meer dan een kwart eeuw onderzoek naar capucijnapen. En wat bepaalt of iets zich verspreidt of niet?Dat bestudeert Irene Godoy, primatoloog aan de Radboud Universiteit in Nijmegen, bij groepen witschoudercapucijnapen in een regenwoud in het noordwesten van Costa Rica. We denken dat het bedoeld is om de sociale band te testen. En in het droge seizoen, van november tot mei, is er geen regen en geen bladerdek. Dat is erg arbeidsintensief. Hoe ontstaat nieuw gedrag? Ik geef nu vooral colleges, bijvoorbeeld in pro- en anti-sociaal gedrag bij dieren. In de stromende regen. De ander noteert.”Hoeveel uur doen ze dat?„De hele dag. Tijdens haar bachelor psychologie aan de University of Pennsylvania volgde ze colleges primatologie. En de apen zijn zo dynamisch. En jij moet struikelend, heuvel op, heuvel af, bij zien te blijven. Mijn man Willem, die ik in Californië heb ontmoet, is hier universitair docent ontwikkelingspsychologie.”Is er menselijk gedrag dat je opvalt in Nederland?Ze denkt even na. Of andersom?„We vonden geen duidelijk onderscheid in geslacht. Er was bijvoorbeeld een jonge aap die een opgedroogde koeienvlaai op zijn kant wipte en er heen en weer op ging wiebelen.”En wat zorgt ervoor dat een innovatie zich verspreidt?„Dat weten we nog niet. Ik blijf naar Costa Rica gaan.„Ik ben in augustus 2016 aan de Radboud Universiteit begonnen als docent bij de vakgroep Psychologie en Kunstmatige Intelligentie. Na die eerste maand ging het beter. Ik was in het begin ook bang te verdwalen. Daar wordt niet veel gefietst.”

Carrière Via psychologie naar de aapjes
Irene Godoy (34) groeide op in Philadelphia, als kind van een Mexicaanse vader en een Columbiaanse moeder.